नेपालको डिजिटल भुक्तानीमा तीव्र वृद्धि: क्युआर कारोबार, सीमापार विस्तार र नियमनमा कडाइ

काठमाडौं- नेपालको डिजिटल वित्तीय प्रणालीले आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा अभूतपूर्व प्रगति हासिल गरेको छ, जसमा क्युआर (QR) कोड कारोबारमा भारी वृद्धि, मोबाइल वालेट प्रयोगकर्ताको विस्तार र नेपाल राष्ट्र बैंक (NRB) को कडा नियमन तथा सुपरिवेक्षण मुख्य विशेषताका रूपमा रहेका छन्।

नेपाल राष्ट्र बैंकको भुक्तानी प्रणाली विभाग (PSD) द्वारा प्रकाशित भुक्तानी प्रणाली सुपरिवेक्षण प्रतिवेदन, आर्थिक वर्ष २०२४/२५ अनुसार डिजिटल भुक्तानीको विस्तारले देशको आर्थिक परिदृश्यलाई तीव्र गतिमा रूपान्तरण गरिरहेको छ। यसमा क्युआर (QR) कोड आधारित भुक्तानीहरू खुद्रा भुक्तानीको सबैभन्दा लोकप्रिय माध्यम बनेका छन्।

खुद्रा भुक्तानी र क्युआर कारोबारमा उच्च वृद्धि
महामारीपश्चात डिजिटल भुक्तानीप्रति देखिएको आकर्षणले खुद्रा भुक्तानी प्रणालीमा उल्लेख्य वृद्धि ल्याएको छ:

- क्युआर (QR) कोड भुक्तानी: क्युआर कोड कारोबारको संख्यामा ९२.५ प्रतिशत र मूल्यमा ९१.८ प्रतिशतले वृद्धि भई आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा ३२ करोड ५९ लाख ७४ हजार ३७७ कारोबार मार्फत कुल ९५ अर्ब ८३ करोड ८३ लाख रुपैयाँ बराबरको कारोबार भएको छ। देशव्यापी रूपमा सक्रिय व्यापारी क्युआर (Merchant QR) को संख्या करिब २९ लाख पुगेको छ।

- मोबाइल तथा इन्टरनेट बैंकिङ: मोबाइल बैंकिङ प्रयोगकर्ताहरूको संख्या २ करोड ७७ लाख ४१ हजार (१२.५ प्रतिशत वार्षिक वृद्धि) पुगेको छ भने इन्टरनेट बैंकिङ प्रयोगकर्ताहरू बढेर २२ लाख १९ हजार पुगेका छन्।

- मोबाइल वालेट: इ-मनी वालेट प्रयोगकर्ताहरूको संख्या २ करोड ६७ लाख ६५ हजार पुगेको छ, जसले कुल ५ अर्ब ६ करोड ३१ लाख रुपैयाँ (NPR ५०६,३१४ मिलियन) बराबरको कारोबार गरेका छन्।

- फस्टर पेमेन्ट र कार्डहरू: द्रुत भुक्तानी प्रणाली (connectIPS, Fonepay IBFT, आदि) मार्फत हुने कारोबार ३४.६ प्रतिशतले बढेको छ। त्यस्तै, अन्तराष्ट्रिय पर्यटनको पुनरुत्थानसँगै प्रिपेड कार्डको प्रयोगमा संख्यात्मक रूपमा ४०.७ प्रतिशत र मूल्यगत रूपमा ६६.५ प्रतिशतले उच्च पुनरागमन देखिएको छ।

सीमापार भुक्तानी एकीकरण (Cross-Border Integration)
नेपालले क्षेत्रीय वित्तीय एकीकरणतर्फ महत्त्वपूर्ण कदम चालेको छ। सीमापार क्युआर प्राप्ति (Cross-border QR acquiring) मार्फत अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटक तथा आगन्तुकहरूले नेपालमा सहजै भुक्तानी गर्न थालेका छन्:

- युपीआई (UPI भारत): युपीआई भारतमार्फत मात्र ९ लाख ८१ हजार ६५४ कारोबार बाट २ अर्ब ६९ करोड ३३ लाख रुपैयाँ (NPR २,६९३.३८ मिलियन) कारोबार भई सीमापार प्राप्तिमा नेतृत्व गरेको छ।

- यसबाहेक Alipay/Alipay+, WeChat Pay र UnionPay को क्युआर प्राप्ति पनि सञ्चालनमा आएको छ। साथै, राष्ट्र बैंकले श्रीलंकाको LankaPay QR सँग क्रस-बोर्डर क्युआर जारी गर्नका लागि स्वीकृति प्रदान गरेको छ।

ठूला मूल्यका भुक्तानी प्रणाली र राष्ट्रिय भुक्तानी स्विच (NPS)
- RTGS को कार्यसम्पादन: ठूला मूल्यका र संवेदनशील भुक्तानीहरूका लागि सञ्चालित रियल टाइम ग्रस सेटलमेन्ट (RTGS) प्रणालीले आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा ८ लाख ४२ हजार १२२ कारोबार मार्फत कुल ७४ ट्रिलियन रुपैयाँभन्दा बढी (NPR ७४,९०१,७५७ मिलियन) प्रशोधन गरेको छ। कारोबार संख्यामा ४.० प्रतिशतले वृद्धि हुँदा कुल कारोबार मूल्यमा ९४.४ प्रतिशतको विशाल छलाङ्ग आएको छ।

- राष्ट्रिय भुक्तानी स्विच (NPS): राष्ट्रिय भुक्तानी स्विच अन्तर्गत राष्ट्रिय कार्ड स्विच (NPS-NCS) र घरेलु कार्ड स्किम NEPALPAY २०८१ चैत्र १७ (मार्च ३१, २०२५) देखि पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएका छन्।

सुपरिवेक्षण, निरीक्षण र नियामक कारबाही
प्रविधिको तीव्र विकाससँगै आउन सक्ने साइबर जोखिम, डेटा गोपनीयता र सम्पत्ति शुद्धीकरण (ML/TF/PF) का खतराहरूलाई मध्यनजर गर्दै राष्ट्र बैंकले आफ्नो सुपरिवेक्षण तथा नियमनको दायरालाई कडा बनाएको छ।

- आर्थिक वर्ष २०२४/२५ मा केन्द्रीय बैंकले १६ वटा इजाजतपत्र प्राप्त संस्था को स्थलगत निरीक्षण, १ वटा विशेष निरीक्षण (IME Digital Solution Ltd.) र ६ वटा बैंक तथा वित्तीय संस्था (BFIs) मा RTGS सम्बन्धी निरीक्षण गरेको छ। साथै, २४ वटा संस्था को अफ-सिट सुपरिवेक्षण गरिएको छ।

- निरीक्षणका क्रममा विपद् पुनप्राप्ति योजना (DRP) को अभाव, एन्टिभाइरस सफ्टवेयर नवीकरण नगरिएको, कमजोर आन्तरिक नियन्त्रण प्रणाली, केवाईसी (KYC) प्रमाणित नभएका ग्राहकहरूको बाहुल्य र कम्प्लाएन्स अफिसरलाई एड्मिन अधिकार दिइएको जस्ता गम्भीर त्रुटिहरू फेला परेका छन्।

नियम पालना नगर्ने संस्थाहरूमाथि गरिएको कारबाही:
- प्रभु टेक्नोलोजी प्रालि, खल्ती प्रालि, आइक्यास प्रालि र फिनटेक इन्टरनेसनल प्रालि लाई सचेत (Warning) गराइएको छ।

- नेपाल पे टाइम प्रालि को इजाजतपत्र नवीकरण गरिएको छैन।
- पेवेल नेपाल प्रालि र सजिलो पे पेमेन्ट सर्भिसेज प्रालि को इजाजतपत्र खारेज गरिएको छ।

सम्पूर्ण विवरण हेर्नको लागि यस लिंकमा क्लिक गर्नुहोस ।

सम्पूर्ण विवरण हेर्नको लागि यस लिंकमा क्लिक गर्नुहोस ।