बैंकमा बचत गर्दा नै घाटा? महँगीले उछिन्यो ब्याजदर, किन लगातार घट्दैछ बैंकको ब्याज ?

वाणिज्य बैंकहरूको मुद्दती निक्षेप ब्याजदर जेठमा ४.३४ प्रतिशतमा झर्यो तर उपभोक्ता मूल्यवृद्धि ४.४७ प्रतिशतमा छ। अर्थात् बैंकमा राखेको बचतको वास्तविक मूल्य घट्दैछ। यो अवस्था कसरी आयो र यसको असर कसलाई पर्छ?

काठमाडौं। नेपालमा बैंकमा पैसा राख्नु एक समय सुरक्षित र फाइदाजनक मानिन्थ्यो। तर अब याे परिस्थिति बदलिने भएकाे छ र यो बदलाव केवल आँकडाको खेल होइन, करोडौं नेपाली बचतकर्ताको दैनिक जीवनसँग जोडिएको प्रश्न हो।

वाणिज्य बैंकहरूले २०८३ जेठ महिनाका लागि मुद्दती निक्षेपको अधिकतम औसत ब्याजदर ४.३४ प्रतिशत तोकेका छन्। एकैपटक हेर्दा यो संख्या ठीकठाक लाग्न सक्छ। तर नेपाल राष्ट्र बैंकका अनुसार चैत महिनामा उपभोक्ता मूल्यवृद्धि ४.४७ प्रतिशत पुगेको छ । ब्याजदरभन्दा बढी। यसको सोझो अर्थ: बैंकमा एक लाख राख्दा वर्षमा ४,३४० रुपैयाँ ब्याज आउँछ, तर त्यही रकमले किन्न सकिने सामानको मूल्य ४,४७० रुपैयाँले बढिसक्छ। १३० रुपैयाँको वास्तविक क्रयशक्ति बचत गर्दागर्दै नष्ट हुन्छ।

अर्थशास्त्रमा यस्तो अवस्थालाई ‘ऋणात्मक वास्तविक ब्याजदर’ भनिन्छ। विकसित मुलुकहरूमा पनि कहिलेकाहीँ यस्तो परिस्थिति देखिए पनि त्यहाँ लगानी तथा बचतका वैकल्पिक माध्यमहरू प्रशस्त हुन्छन्। तर नेपालजस्तो देशमा, जहाँ अधिकांश नागरिकको बचत बैंकको मुद्दती निक्षेपमै सीमित छ, यस्तो अवस्थाले विशेषगरी मध्यम वर्ग र ज्येष्ठ नागरिकलाई प्रत्यक्ष आर्थिक दबाबमा पार्ने गर्छ।

किन लगातार घट्दैछ बैंकको ब्याज?

ब्याजदर लगातार घट्नुको मुख्य कारण बैंकिङ प्रणालीमा बढ्दो तरलता हो। बैंकहरूसँग निक्षेप पर्याप्त मात्रामा संकलन भइरहेको भए पनि कर्जाको माग अपेक्षाअनुसार विस्तार हुन सकेको छैन।

उद्योग, व्यापार तथा निजी क्षेत्रबाट ऋणको माग कमजोर हुँदा बैंकहरूबीच निक्षेप तान्ने प्रतिस्पर्धा पनि घटेको छ, जसका कारण उच्च ब्याजदरमा निक्षेप संकलन गर्नुपर्ने दबाब कम हुँदै गएको छ। फलस्वरूप लगानी हुन नसकेको ठूलो रकम बैंकहरूले नेपाल राष्ट्र बैंकमार्फत विभिन्न तरलता व्यवस्थापन उपकरणमा राखिरहेका छन्।

साथै, नेपाल राष्ट्र बैंकले रिपो, निक्षेप संकलन तथा अन्य मौद्रिक उपकरणमार्फत बजारबाट अतिरिक्त तरलता व्यवस्थापन गरिरहेकाले पनि ब्याजदर थप घट्दो दबाबमा परेको विश्लेषण गरिएको छ।

जेठ २०८३: कुन बैंकको कति ब्याजदर?

जेठका लागि सार्वजनिक भएको तालिकामा २० वाणिज्य बैंकमध्ये ७ बैंकले ब्याजदर घटाए, १२ ले स्थिर राखे, र एकले मात्र सामान्य वृद्धि गर्यो।

उल्लेखनीय रूपमा, NMB Bank ले हाल पनि प्रणालीमै उच्च ब्याजदर कायम राख्दै ४.८० प्रतिशतसम्म ब्याज प्रस्ताव गरेको छ। तर यो सुविधा पाँच वर्षभन्दा बढी अवधिको मुद्दती निक्षेपमा मात्र सीमित छ। यता Kumari Bank ले ३.९६ प्रतिशत ब्याजदर कायम गर्दै मुद्दती निक्षेपको ब्याज ४ प्रतिशतभन्दा तल झार्ने पहिलो वाणिज्य बैंक बनेको छ, जसलाई बैंकिङ क्षेत्रमा ‘मनोवैज्ञानिक सीमा’ नै तोडिएको रूपमा हेरिएको छ।

सस्तो ब्याजले के समस्या समाधान गर्छ?

सस्तो ब्याजदरले बैंकहरूको कोष लागत (Cost of Fund) र आधार दर (Base Rate) घटाउँछ, जसले कर्जा तुलनात्मक रूपमा सस्तो बनाउँछ। आर्थिक सिद्धान्तअनुसार कर्जा सस्तो हुँदा निजी क्षेत्रको लगानी, व्यवसाय विस्तार तथा उपभोग बढ्नुपर्ने अपेक्षा गरिन्छ।

तर नेपालको वर्तमान आर्थिक सन्दर्भमा कर्जाको माग कमजोर हुनुको कारण केवल उच्च ब्याजदर मात्र होइन। लगानीकर्तामा देखिएको अनिश्चित मनोविज्ञान, नीतिगत अस्थिरता, सुस्त आर्थिक गतिविधि, सीमित उद्यमशील अवसर, कमजोर बजार माग तथा निजी क्षेत्रको घट्दो आत्मविश्वासजस्ता संरचनागत चुनौतीहरूले पनि कर्जा विस्तारलाई प्रभावित गरिरहेका छन्।

त्यसैले ब्याजदर घट्नु मात्रै अर्थतन्त्र चलायमान हुने पर्याप्त आधार होइन। लगानीमैत्री वातावरण, स्थिर नीति, बजारमा विश्वासको पुनर्स्थापना र उत्पादनमूलक क्षेत्रको विस्तारसँगै मात्र सस्तो ब्याजदरको वास्तविक प्रभाव अर्थतन्त्रमा देखिन सक्छ।