धनतेरस, तिहार पर्वको महत्वपूर्ण दिन, नेपाल र भारतमा 'धन्वन्तरि त्रयोदशी'का रुपमा मनाइन्छ, जुन विशेषगरी आयुर्वेदका प्रवर्तक भगवान् धन्वन्तरि र धनका देवता कुबेरको सम्मानार्थ मनाउने गरिन्छ। धर्मशास्त्रअनुसार, यो दिनले आयुर्वेद र स्वास्थ्यको उपासना साथै जीवनशैलीलाई समृद्ध र स्वस्थ राख्नुपर्ने सन्देश दिन्छ।
धनतेरसमा महँगो वस्त्र, गरगहना, र अन्य सामान किन्नु शुभ हुन्छ भन्ने विश्वास व्यापक भए पनि यसको धार्मिक महत्त्वमा स्वास्थ्य र आयुर्वेदको अनुकरण मुख्य कुरा हो। यो दिन सुन, चाँदी तथा अन्य बहुमूल्य धातुको खरिदमा वृद्धि देखिन्छ, जसले नेपाली र भारतीय बजारमा लाखौँको कारोबारको सम्भावना बनाएको छ। नेपाल राष्ट्र बैंकले यो दिनलाई लक्षित गरी विशेष सुन र चाँदीको बिक्री पनि आरम्भ गर्ने परम्परा कायम राखेको छ। व्यापारिक समूहले धनतेरसलाई बजार केन्द्रित गर्दै महँगा वस्त्र, भाँडा र गहना अनिवार्यरूपमा खरिद गर्नुपर्ने दिन बनाउँदै गएको विश्लेषण पनि हुने गर्छ।
धार्मिक कथामा, धनतेरससँग जोडिएको एक कथा राजकुमार हिमालयको जीवन रक्षासँग सम्बन्धित छ। कथाअनुसार, राजकुमारीले यमराजको प्रकोपबाट पतिको जीवन जोगाउन गहना र दीपको प्रयोग गरेर सर्पलाई बाटो छेकेकी थिइन्, जसले यो दिन दीप बाल्ने र परिवारका स्वास्थ्यको कामना गर्ने परम्पराको सुरुवात गर्यो। यसरी, यो दिन घरबाहिर दीप प्रज्वलन गर्दै आरोग्य, सुख र समृद्धिको कामना गर्ने चलन बसेको हो।
आयुर्वेद शास्त्रमा, धन्वन्तरिलाई 'देव वैद्य'का रुपमा मानिन्छ र उनको आराधनाले स्वास्थ्य लाभ हुने विश्वास गरिन्छ। उनको सम्मानमा सुश्रुत संहिता, चरक संहिता, र काश्यप संहितामा धेरै उल्लेख पाइन्छ। धन्वन्तरिको नाम र योगदानलाई लिएर नेपालमा वि.सं. २०५६ देखि 'आरोग्य दिवस'का रुपमा पनि धन्वन्तरि जयन्ती मनाउन थालिएको हो। यस दिन चिकित्सक तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूले सत्सङ्कल्प गर्दै आफ्नो कार्यको पुनःस्मरण गर्छन्।
धनतेरसलाई संस्कृतिमा गहिरो जरा गाडेको पर्वका रुपमा हेरिनुपर्छ। यस दिनलाई महँगो सामान खरिद गर्ने दिनका रुपमा प्रचार गर्नु सांस्कृतिक विचलन हो, जसले धन्वन्तरिको आयुर्वेद र स्वास्थ्य सन्देशलाई बिर्साइरहेको छ।
