नेपाल सरकारले देशभित्रैबाट पूँजी जुटाउन विभिन्न वित्तीय साधनहरूको प्रयोग गर्दछ। यस्तै साधनहरूलाई सरकारी ऋणपत्र भनिन्छ, जसको माध्यमबाट सरकारले आन्तरिक ऋण संकलन गर्दछ। नेपाल सरकारका लागि आन्तरिक ऋण व्यवस्थापन तथा यसको निष्कासन र संचालनको जिम्मा सार्वजनिक ऋण व्यवस्थापन कार्यालयले लिएको हुन्छ। सरकारी ऋणपत्रको उद्देश्य भनेको विभिन्न विकास कार्यका लागि आवश्यक पूँजी जुटाउनु र आर्थिक स्थायित्व कायम गर्नु हो।
नेपाल सरकारले आन्तरिक ऋण परिचालन गर्न चार मुख्य प्रकारका ऋणपत्रहरू प्रयोगमा ल्याएको छ:
ट्रेजरी बिल्स
ट्रेजरी बिल्स भनेको अल्पकालीन (छोटो अवधिको) ऋणपत्र हो, जसको परिपक्वता अवधि प्रायः ९१ दिनदेखि ३६४ दिनसम्मको हुन्छ। यो ऋणपत्रमा मुख्यतः बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा कम्पनीहरू, र अन्य ठूला संस्थागत लगानीकर्ताहरू सहभागी हुन्छन्। ट्रेजरी बिल्सको उद्देश्य सरकारलाई छोटो अवधिमा आवश्यक पर्ने कोष जुटाउनु हो। यसको माध्यमबाट सरकारी ढुकुटीलाई समर्थन गर्न र नगद प्रवाहलाई सन्तुलनमा राख्न मद्दत पुर्याइन्छ।
विकास ऋणपत्र
विकास ऋणपत्र भनेको लामो अवधिका लागि जारी गरिने ऋणपत्र हो, जसको उद्देश्य ठूला सरकारी पूर्वाधार परियोजनाहरूमा लगानी जुटाउनु हो। यो ऋणपत्रमा पनि मुख्यतः बैंक तथा वित्तीय संस्था, बीमा कम्पनी, सञ्चय कोष लगायतका संस्थाहरूको लगानी आकर्षित गरिन्छ। विकास ऋणपत्रको परिपक्वता अवधि ५ वर्षदेखि १५ वर्षसम्मको हुन्छ। यसले सरकारलाई दीर्घकालीन ऋण परिचालन गर्न सक्षम बनाउँछ र ठूला निर्माण कार्य तथा विकास आयोजनाहरूको वित्तीय आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न मद्दत पुर्याउँछ।
नागरिक बचतपत्र
नागरिक बचतपत्र सर्वसाधारण नेपाली नागरिकका लागि लक्षित ऋणपत्र हो। यसमा सहभागी भएर नागरिकहरूले सरकारलाई ऋण प्रदान गर्न सक्छन्, जुन उनीहरूको लागि सुरक्षित लगानीको विकल्प बन्छ। यस ऋणपत्रमा व्यक्तिगत नेपाली नागरिकहरूले आफ्ना रकम लगानी गरेर प्रतिफल पाउन सक्नेछन्। नागरिक बचतपत्रले नागरिकहरूलाई आर्थिक रुपमा सशक्त बनाउनुका साथै देशको विकासमा प्रत्यक्ष सहभागी बनाउँछ। साथै, यसले सर्वसाधारणमा बचतको प्रवृत्ति बढाउन र उनीहरूको पैसाको सुरक्षालाई सुनिश्चित गर्न सहयोग पुर्याउँछ।
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र
वैदेशिक रोजगार बचतपत्र नेपालबाहिर रोजगारीका लागि गएका नेपालीहरूका लागि विशेष रुपमा तयार पारिएको ऋणपत्र हो। यसमा विदेशी रोजगारबाट आर्जन भएको रकम सुरक्षित रूपमा लगानी गर्न सकिन्छ। यो ऋणपत्रले वैदेशिक रोजगारीमा रहेका नेपाली नागरिक र तिनका परिवारका सदस्यलाई लक्षित गर्छ। यस प्रकारको ऋणपत्रले विदेशमा रहेका नेपालीहरूको बचतलाई देशभित्रै परिचालन गर्न र उनीहरूको भविष्य सुरक्षित बनाउन मद्दत पुर्याउँछ।
सरकारी ऋणपत्रको महत्त्व
सरकारी ऋणपत्रहरूले देशको अर्थतन्त्रलाई सुदृढ बनाउन सहयोग पुर्याउँछन्। यस्ता ऋणपत्रहरूमार्फत सरकारले जनतालाई सुरक्षित लगानीका अवसर दिनुका साथै आफ्नो आन्तरिक स्रोत परिचालन गर्न सक्छ। साथै, सरकारी ऋणपत्रहरूमा लगानी गर्दा नागरिकहरूले प्रतिफलका रूपमा ब्याज पाउँछन्, जसले उनीहरूको आर्थिक स्थिति सुधार्न मद्दत पुर्याउँछ।
यस प्रकार, सरकारी ऋणपत्र प्रणालीले सरकार र जनताको बीचमा वित्तीय सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउँदै आर्थिक विकास र स्थायित्वलाई प्रोत्साहन गर्दछ।
