नगदरहित समाजतर्फको प्रवृत्ति हालैका वर्षहरूमा द्रूत गतिमा बढिरहेको विश्वव्यापी घटना हो। डिजिटल लेनदेन र केन्द्रीय बैंक डिजिटल मुद्राहरू (CBDCs) को आगमनले यो परिवर्तनलाई ड्राइभ गर्नमा मुख्य भूमिका खेलेको छ । यो भइरहेको गतिले पूर्ण रूपमा नगदरहित भविष्यको सम्भावित परिणामहरूको बारेमा प्रश्नहरू खडा गरिरहेको अवस्था छ ।
नगदरहित लेनदेनको सुविधा, गति र परिष्कृत सुरक्षा लगायतका फाइदाहरू भए तापनि डिजिटल भुक्तानीमा मात्र निर्भर हुने समाजको प्रभावहरू महत्वपूर्ण छ। विशेष गरी डिजिटल भुक्तानी विधिहरूमा पहुँच नभएका वा प्रयोग गर्न असमर्थ भएकाहरूका लागि वित्तीय बहिष्करणको सम्भावना बढेको छ।
साथै डिजिटल लेनदेनको व्यापकता बढ्नुले साइबर अपराध र वित्तीय निगरानीको लागि नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्दछ । नगद प्रदान गर्ने बेनामी र गोपनीयता बिना, व्यक्तिहरूको वित्तीय गतिविधिहरू सजिलैसँग ट्य्राक गर्न सकिन्छ र सरकार एवम् निगमहरूद्वारा निगरानी गर्न सकिन्छ ।
मर्चेन्ट मेसिनको हालैको एक तथ्याङ्कअनुसार नर्वे र डेनमार्कमा ९७ प्रतिशत, बेलायत र स्वीडेनमा ९५ प्रतिशत र स्विजरल्यान्डमा ९४ प्रतिशत नगदविहीन कारोबार भइरहेको छ।
नगदरहित समाजको प्रवृत्तिले मूल्यको भण्डारको रूपमा भौतिक मुद्राको भूमिकाको बारेमा पनि प्रश्न उठाउँछ । पूर्णतया डिजिटल अर्थतन्त्रमा नगदको अवधारणा अप्रचलित हुन्छ र भौतिक मुद्राको मूल्यलाई सङ्कलनयोग्य वस्तुको रूपमा घटाउन सकिन्छ ।
यी चिन्ताहरूको बावजुद नगद लोप हुने गति सुस्त हुने कुनै सङ्केत देखिँदैन । मर्चेन्ट मेसिनको हालैको एक तथ्याङ्कअनुसार नर्वे र डेनमार्कमा ९७ प्रतिशत, बेलायत र स्वीडेनमा ९५ प्रतिशत र स्विजरल्यान्डमा ९४ प्रतिशत नगदविहीन कारोबार भइरहेको छ ।
अर्कोतर्फ नगद बढी कारोबार गर्ने देशहरुमा रोमानियामा ७८ प्रतिशत, बुल्गेरियामा ६३ प्रतिशत, काजाकिस्तान र युक्रेनमा ६० प्रतिशत तथा इजिप्टमा ५५ प्रतिशत नगद लेनदेन हुने गरेको छ ।
जब हामी नगदरहित समाजको नजिक जान्छौं, सम्भावित परिणामहरू विचार गर्न र तिनीहरूलाई सम्बोधन गर्न कदम चाल्न आवश्यक ठान्दछौँ। उदाहरणका लागि सरकार र वित्तीय संस्थाहरूले डिजिटल भुक्तानी विधिहरू सबैका लागि पहुँचयोग्य छन् भनी सुनिश्चित गर्न र जालसाजी तथा साइबर अपराधबाट जोगाउन कडा उपायहरू लागू गर्न काम गर्न सक्छन् ।
एकै समयमा, हाम्रो अर्थतन्त्रमा भौतिक मुद्राको भूमिकालाई पूर्ण रूपमा छुट नगर्नु महत्वपूर्ण मानिन्छ । हामी नगदरहित भविष्यतर्फ अघि बढ्दा पनि भौतिक मुद्राले सङ्कटको समयमा ब्याकअपको रूपमा र राष्ट्रिय पहिचान एवम् सार्वभौमसत्ताको प्रतीकको रूपमा मूल्यवान् भूमिका खेलिरहेको हुन्छ ।
समग्रमा हाम्रो प्राविधिक प्रगतिमा नगदको लोप अपरिहार्य र आवश्यक कदम जस्तो देखिन सक्छ । सम्भावित परिणामहरूलाई विचार गर्न र वित्तीय समावेशीकरण, गोपनीयताको आवश्यकतासँग डिजिटल भुक्तानीका फाइदाहरूलाई सन्तुलनमा राख्ने भविष्यतर्फ काम गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
देशहरू नगदरहित समाजतर्फ अघि बढ्नुका थुप्रै कारणहरू छन् । एउटा कारण अपराधीहरूलाई सम्पत्ति शुद्धीकरण र कर छली जस्ता अपराधहरू गर्न अझ गाह्रो बनाउन सक्छ । अर्काे कारण सरकारहरूलाई आर्थिक गतिविधि ट्य्राक गर्न सजिलो बनाउन सक्छ । थप रूपमा नगदरहित समाज उपभोक्ताहरूका लागि अझ प्रभावकारी र सुविधाजनक हुन सक्छ ।
यद्यपि, नगदरहित समाजमा केही सम्भावित कमजोरीहरू पनि छन् । एउटा चिन्ता भनेको इलेक्ट्रोनिक बैंकिङ वा क्रेडिट कार्डको पहुँच नभएका मानिसहरूलाई अर्थतन्त्रमा भाग लिन यसले अझ गाह्रो बनाउन सक्छ । नगदरहित समाजले सरकारहरूलाई आफ्ना नागरिकहरूलाई ट्य्राक गर्न र निगरानी गर्न धेरै शक्ति दिन सक्छ ।
समग्रमा, नगदरहित समाजतर्फको कदम सम्भावित फाइदा र बेफाइदा दुवैको जटिल मुद्दा हो । यो प्रवृत्तिलाई समर्थन गर्ने वा नगर्ने बारे कुनै निर्णय गर्नुअघि यी कारकहरूलाई ध्यानपूर्वक तौलनु आवश्यक छ ।
*The article was published in the 9th issue of the "Financial Literacy" Economic Monthly Magazine, dated Baisakh, 2080 (April/May 2023).
